{"id":3931,"date":"2018-05-28T01:00:41","date_gmt":"2018-05-27T22:00:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/?p=3931"},"modified":"2018-05-26T23:18:22","modified_gmt":"2018-05-26T20:18:22","slug":"dunkirk-ve-shepard-tonu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/dunkirk-ve-shepard-tonu.html","title":{"rendered":"Dunkirk ve Shepard Tonu"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Christopher Nolan zaman kavram\u0131 \u00fczerine oynamay\u0131 seven bir y\u00f6netmen. T\u0131pk\u0131 Inception’da oldu\u011fu gibi Dunkirk’te de farkl\u0131 zaman \u00e7izgileri var: Bir haftaya yay\u0131lm\u0131\u015f kumsaldan ka\u00e7\u0131\u015f hikayesi, bir g\u00fcne yay\u0131lm\u0131\u015f yard\u0131m i\u00e7in giden teknenin hikayesi ve bir saate yay\u0131lm\u0131\u015f pilotlar\u0131n hikayesi. Bunlar bir noktada birle\u015fiyor.<\/p>\n

Bu komplike i\u00e7erik ve anlat\u0131m bi\u00e7imi Hans Zimmer’\u0131n m\u00fczi\u011fi ile birle\u015fti\u011finde ortaya o kadar a\u011f\u0131r bir film \u00e7\u0131k\u0131yor ki, seyirciler filmi izlerken hem geriliyorlar hem de yoruluyorlar.<\/p>\n

Film izleyici \u00fczerinde adeta tedirginlik yarat\u0131yor. Bana \u00f6yle olmu\u015ftu. Yorumlardan okudu\u011fum kadar\u0131yla benim gibi d\u00fc\u015f\u00fcnen pek \u00e7ok ki\u015fi var.<\/p>\n

Bu tedirginli\u011fin en \u00f6nemli sebeplerinden biri Hans Zimmer’\u0131n m\u00fczi\u011finde kulland\u0131\u011f\u0131 Shepard tonu (Shepard tone) ve Shepard gam\u0131 (Shepard scale).<\/p>\n

Asl\u0131nda Shepard tonunu kullanmak Zimmer’\u0131n de\u011fil, Nolan’\u0131n fikri. Nolan, Business Insider’a verdi\u011fi r\u00f6portajda Shepard tonunu ilk defa besteci David Julyan ile birlikte Prestige adl\u0131 filmde kulland\u0131klar\u0131n\u0131, Dunkirk’\u00fcn senaryosunu yazarken de filmdeki s\u00fcrekli olarak artarak devam eden tansiyonu bu prensibe dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmi\u015fti.<\/p>\n

 <\/p>\n

Shepard Tonu<\/strong><\/h3>\n

Shepard tonu, aralar\u0131nda birer oktav fark bulunan sin\u00fcs dalgalar\u0131n\u0131n (\u00f6rnek olarak 200 Hz, 400 Hz ve 800 Hz) \u00fcst\u00fc \u00fcste binmesi ile ortaya \u00e7\u0131kan sestir. Ayn\u0131 \u015fekilde bunu notalar i\u00e7in de d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz (\u00f6rnek olarak A2, A3 ve A4).<\/p>\n

Shepard tonu, ad\u0131n\u0131 Amerikal\u0131 bili\u015fsel bilim (cognitive science) uzman\u0131 Roger Shepard’dan alm\u0131\u015ft\u0131r. Shepard’\u0131n 1964 y\u0131l\u0131nda Journal of Acoustical Society of America’da “Circularity in Judgements of Relative Pitch” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi bu kavram \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

Shepard Gam\u0131<\/strong><\/h3>\n

Shepard tonu ve Shepard gam\u0131 genelde de\u011fi\u015fimli olarak kullan\u0131lsa da asl\u0131nda ikisi farkl\u0131 terimlerdir.<\/p>\n

Shepard gam\u0131, aralar\u0131ndan birer oktav bulunan bir dizi notadan (bir dizi Shepard tonundan) olu\u015fan gamd\u0131r. Bu gam dahilinde s\u0131rayla ayn\u0131 anda \u00e7al\u0131nan notalardan \u00fcst oktavdakilerin sesleri yava\u015f yava\u015f azalt\u0131l\u0131rken, alt oktavdakilerin sesleri ise yava\u015f yava\u015f y\u00fckseltilir. Gam\u0131n ortas\u0131ndaki (aralar\u0131nda birer oktav fark bulunan) notalar ayn\u0131 ses \u015fiddetine sahip olurlar.<\/p>\n

Shepard gam\u0131 bu \u015fekilde arka arkaya \u00e7al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda m\u00fczikte s\u00fcrekli bir y\u00fckselme hissi yarat\u0131yor. Shepard gam\u0131 tersten \u00e7al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve tekrar etti\u011fi zaman bu sefer de m\u00fczikte d\u00fc\u015f\u00fc\u015f hissi yarat\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Shepard Gam\u0131: Deneme<\/strong><\/h3>\n

Bunu herhangi bir sequencer \u00fczerinde prati\u011fe d\u00f6k\u00fcp deneyebiliriz.<\/p>\n

Pro Tools i\u00e7inde bir gam yazd\u0131m ve bu MIDI klibini aralar\u0131nda birer oktav fark olacak \u015fekilde iki defa \u00e7o\u011faltt\u0131m.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Basit bir piyano sesi ile \u00e7ald\u0131r\u0131nca a\u015fa\u011f\u0131daki gibi duyuluyor.<\/p>\n\nhttp:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/wp-content\/uploads\/Shepard_Onen_1.mp3<\/a><\/audio>\n

 <\/p>\n

Daha sonra \u00fcst oktavdaki notalar\u0131n \u015fiddetini (velocity) yava\u015f yava\u015f azaltt\u0131m, alt oktavdaki notalar\u0131n \u015fiddetini ise yava\u015f yava\u015f \u00e7o\u011faltt\u0131m. Ortadaki oktav\u0131 sabit b\u0131rakt\u0131m \u00e7\u00fcnk\u00fc Shepard tonunu yakalamak i\u00e7in ayn\u0131 anda (aralar\u0131nda birer oktav bulunan) en az iki adet nota duyulmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n

G\u00f6rsel olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan tabloyu a\u015fa\u011f\u0131daki ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinde inceleyebilirsiniz.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Loop yaparak ald\u0131\u011f\u0131m sonucu a\u015fa\u011f\u0131daki ses klibinde dinleyebilirsiniz.<\/p>\nhttp:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/wp-content\/uploads\/Shepard_Onen_2.mp3<\/a><\/audio>\n

 <\/p>\n

Ald\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7 gamlar\u0131n d\u00fcz \u00e7al\u0131nan haline g\u00f6re olduk\u00e7a farkl\u0131. Bence bir y\u00fckselme hissi var ancak bu y\u00fckselme hissi sonsuza giden bir his gibi gelmiyor bana… “Loop” oldu\u011funu duyuyorum.<\/p>\n

 <\/p>\n

Shepard-Risset Glissando<\/strong><\/h3>\n

Shepard gam\u0131ndan esinlenen Jean-Claude Risset, tonlar\u0131n s\u00fcrekli olarak kayarak y\u00fckseldi\u011fi (veya al\u00e7ald\u0131\u011f\u0131) kendi versiyonunu yapm\u0131\u015f, buna da Shepard-Risset glissando ismini vermi\u015f.<\/p>\n

Shepard-Risset glissando, Shepard gam\u0131 gibi, arka arkaya tekrar edildi\u011finde s\u00fcrekli bir y\u00fckselme veya d\u00fc\u015f\u00fc\u015f hissi yarat\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Shepard-Risset Glissando: Deneme<\/strong><\/h3>\n

Bunu prati\u011fe d\u00f6kmek i\u00e7in \u00fc\u00e7 tane birer oktavl\u0131k “sweep tone” haz\u0131rlad\u0131m: Birincisi 220-440 Hz, ikincisi 440-880 Hz, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de 880-1760 Hz aras\u0131nda.<\/p>\n

\u00dcst frekanslardaki sin\u00fcs dalgas\u0131n\u0131n ses seviyesi yava\u015f yava\u015f azal\u0131rken, alt frekanslardaki dalgan\u0131n seviyesi ise yava\u015f yava\u015f \u00e7o\u011fal\u0131yor. Orta frekanslardaki dalgan\u0131n seviyesi sabit.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Ses kanallar\u0131n\u0131 gruplay\u0131p ufak dokunu\u015flarla flanger, chorus, delay ve reverb ekledim. Sonucu a\u015fa\u011f\u0131daki ses klibinde dinleyebilirsiniz.<\/p>\nhttp:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/wp-content\/uploads\/Shepard_Onen_Glissando.mp3<\/a><\/audio>\n

 <\/p>\n

Bu, bence piyano ile yapt\u0131\u011f\u0131m Shepard gam\u0131na g\u00f6re \u00e7ok daha inand\u0131r\u0131c\u0131. S\u00fcrekli bir y\u00fckselme hissi var. Asl\u0131nda ses dalgalar\u0131 sadece birer oktavl\u0131k bir aral\u0131kta d\u00f6n\u00fcp dursa da ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 sonsuza giden bir y\u00fckselme hissiyat\u0131 \u015feklinde. G\u00f6rsel olarak e\u015fle\u015ftirmek gerekirse bana eski berberlerin kap\u0131s\u0131ndaki d\u00f6nen k\u0131rm\u0131z\u0131 beyaz i\u015faretleri hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n

 <\/p>\n

Dunkirk ve Hans Zimmer<\/strong><\/h3>\n

Shepard tonunu ya da gam\u0131n\u0131 kullanma fikri belki Hans Zimmer’a ait de\u011fil ancak Shepard gam\u0131n\u0131n filmdeki kullan\u0131l\u0131\u015f \u015feklinde Zimmer’\u0131n b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131 var.<\/p>\n

Filmde \u00fc\u00e7 farkl\u0131 zaman \u00e7izgisine yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 farkl\u0131 hikaye oldu\u011funu belirtmi\u015ftim: Kumsaldan ka\u00e7\u0131\u015f hikayesi (bir hafta), yard\u0131m i\u00e7in giden teknenin hikayesi (bir g\u00fcn) ve pilotlar\u0131n hikayesi (bir saat).<\/p>\n

Bu \u00fc\u00e7 hikaye filmin sonunda birle\u015fiyor. Zimmer bu birle\u015fme noktas\u0131na yakla\u015f\u0131rken birlikte akan ancak \u00fc\u00e7 farkl\u0131 s\u00fcreye yay\u0131lm\u0131\u015f \u00fc\u00e7 Shepard gam\u0131 kullan\u0131yor.<\/p>\n

\u0130lk Shepard gam\u0131 alt oktavlardan \u00e7al\u0131n\u0131yor. \u0130kinci Shepard gam\u0131 daha yukar\u0131daki oktavlardan ve birinci gama g\u00f6re iki kat h\u0131zl\u0131 bir tempo ile \u00e7al\u0131n\u0131yor. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Shepard gam\u0131 ise \u00fcst oktavlardan ve ikinci gama g\u00f6re iki (birinci gama g\u00f6re d\u00f6rt) kat h\u0131zl\u0131 bir tempo ile \u00e7al\u0131n\u0131yor.<\/p>\n