{"id":62,"date":"2012-05-29T18:44:18","date_gmt":"2012-05-29T15:44:18","guid":{"rendered":"http:\/\/blog.ufukonen.com\/?p=62"},"modified":"2013-03-23T22:10:31","modified_gmt":"2013-03-23T20:10:31","slug":"elektronik-muzigin-onculeri-ve-ses-kulturu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.ufukonen.com\/tr\/elektronik-muzigin-onculeri-ve-ses-kulturu.html","title":{"rendered":"Elektronik M\u00fczi\u011fin \u00d6nc\u00fcleri ve Ses K\u00fclt\u00fcr\u00fc"},"content":{"rendered":"
\"1334271835-cage-jungcurrents\"

John Cage<\/p><\/div>\n

1940’lar\u0131n sonunda, Avrupa’da, hem m\u00fczik hem de ses k\u00fclt\u00fcr\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan iki ak\u0131m geli\u015fti: Paris’te Pierre Schaeffer’\u0131n \u00f6nderli\u011fini yapt\u0131\u011f\u0131 musique concr\u00e8te<\/em> ve K\u00f6ln’de Werner Meyer-Eppler, Robert Beyer ve Herbert Eimert taraf\u0131ndan ortak bir \u00e7al\u0131\u015fma ile geli\u015ftirilen elektronische musik<\/em>. Bu iki ak\u0131m modern elektronik m\u00fczi\u011fin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r, bu y\u00fczden m\u00fczik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir yere sahiptirler. Bu iki ak\u0131m\u0131n ses k\u00fclt\u00fcr\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 de\u011fer ise geleneksel enstr\u00fcmanlar\u0131 ve m\u00fczikal formlar\u0131 kullanmak yerine do\u011fada bulunan ya da elektronik olarak \u00fcretilen sesleri, m\u00fczik entr\u00fcmanlar\u0131 ile birle\u015ftirerek veya birle\u015ftirmeden, \u00e7e\u015fitli teknikler icat ederek, bant kay\u0131t ve di\u011fer elektronik cihazlar\u0131 adeta enstr\u00fcman gibi kullananarak kompozisyon haline getirmesidir.<\/p>\n

Musique concr\u00e8te<\/em>, “ger\u00e7ek m\u00fczik” anlam\u0131na gelmektedir. Pierre Schaeffer (1910-1995) \u00f6nderli\u011finde geli\u015fen bu ak\u0131mda do\u011fada bulunan ya da hayatta duyabilece\u011fimiz, kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fimiz t\u00fcm sesler (dalga sesleri, g\u00f6kg\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc, tren veya ara\u00e7 gere\u00e7 sesleri vb.) m\u00fczi\u011fin bir par\u00e7as\u0131 olarak kompozisyonda yer al\u0131r. Schaeffer, musique concr\u00e8te<\/em> ile, belli bir armoni, ton, ritm veya forma ba\u011fl\u0131 kalmadan ve “ger\u00e7ek” sesler kullanarak yepyeni bir m\u00fczikal yap\u0131 ortaya \u00e7\u0131kartmay\u0131 ama\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r. Schaeffer, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda bant kay\u0131t cihazlar\u0131 kullanm\u0131\u015f ve cihazlar ile farkl\u0131 teknikler denemi\u015ftir. \u0130ngilizce’de bunlara “tape manipulation techniques” ad\u0131 verilmektedir. M\u00fczikal kompozisyonlar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirirken makara bantlar ile “loop”lar yapm\u0131\u015f ve bunun yan\u0131 s\u0131ra bantlar\u0131 keserek ve kesilmi\u015f b\u00f6l\u00fcmlerin yerlerini de\u011fi\u015ftirip birbirlerine ekleyerek farkl\u0131 d\u00fczenlemeler ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. O tarihlerde makaral\u0131 bant kay\u0131t cihazlar\u0131 ile yap\u0131lan “loop”lar art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgisayarlar ile yap\u0131lmakta ve bir \u00e7ok farkl\u0131 m\u00fczik t\u00fcr\u00fcnde kullan\u0131lmaktad\u0131r. \u0130ngilizce’de “tape splicing” ad\u0131 verilen bant\u0131 fiziki olarak kesme i\u015fi ise g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgisayarlarda say\u0131sal ses dosyalar\u0131 \u00fczerinde kolayl\u0131kla ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir. Bant\u0131 fiziki olarak kestikten sonra “undo” \u015fans\u0131 yoktur ancak dijtal sistemlerde bir veya bir ka\u00e7 ad\u0131m geriye d\u00f6nmek \u00e7ok kolayd\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, analog sistemlerde bantlar\u0131 kesip, kesilmi\u015f b\u00f6l\u00fcmlerin yerlerini de\u011fi\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ancak bir b\u00f6l\u00fcm birden fazla defa kullan\u0131lmak istenildi\u011finde, olu\u015facak jenerasyon kayb\u0131n\u0131 g\u00f6ze alarak o b\u00f6l\u00fcm\u00fc bir ba\u015fka banta veya bantlara kaydetmek gerekir. Dijital sistemlerde ise jenerasyon kayb\u0131 gibi bir problem olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in herhangi bir b\u00f6l\u00fcm istenilen say\u0131da \u00e7o\u011falt\u0131labilir. Schaeffer, analog bantlarla, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgisayarla kolayca yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z “copy-paste” i\u015fini ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlara ek olarak m\u00fczik enstr\u00fcmanlar\u0131n\u0131n seslerinden ald\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 par\u00e7alar\u0131 di\u011fer seslerle birle\u015ftirerek kompoziyonlar\u0131nda kullanm\u0131\u015f, bir bak\u0131ma “sampling” (\u00f6rnekleme) i\u015flemi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

Musique concr\u00e8te<\/em> ak\u0131m\u0131n\u0131n di\u011fer \u00f6nc\u00fclerinden biri ise Frans\u0131z Radyo Televizyonu RTF’de (Radiodiffusion-T\u00e9l\u00e9vision Fran\u00e7aise) Pierre Schaeffer ile birlikte \u00e7al\u0131\u015fan Pierre Henry’dir. Schaeffer ve Henry’e daha sonralar\u0131 Edgard Var\u00e8se de (1883-1965) kat\u0131lm\u0131\u015f, birlikte \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flard\u0131r. RTF, Schaeffer’\u0131n giri\u015fimleri sonucunda, 1951’de Paris’te bir elektronik m\u00fczik st\u00fcdyosu kurmu\u015ftur.<\/p>\n

1953’te, K\u00f6ln’de, Werner Meyer-Eppler, Robert Beyer ve Herbert Eimert \u00f6nderli\u011finde ve NWDR (Nordwestdeutscher Rundfunk; Kuzey Do\u011fu Alman Yay\u0131n Kurulu\u015fu) deste\u011fi ile bir elektronik m\u00fczik st\u00fcdyosu kurulmu\u015ftur. Elektronische musik<\/em> ak\u0131m\u0131na ev sahipli\u011fi yapan Meyer-Eppler, Beyer ve Eimert’\u0131n st\u00fcdyosu d\u00fcnyan\u0131n en tan\u0131nm\u0131\u015f elektronik m\u00fczik st\u00fcdyolar\u0131ndan biridir. 20. ve 21. y\u00fczy\u0131llar\u0131n en \u00f6nemli ve s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 bestecilerinden biri olarak kabul edilen Karlheinz Stockhausen (1928-2007), Schaeffer’\u0131n RTF’deki st\u00fcdyosundan sonra, burada da \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Musique concr\u00e8te<\/em> ve elektronische musik<\/em> ak\u0131mlar\u0131nda kullan\u0131lan teknikler (bant manipulasyon teknikleri vb.) hemen hemen ayn\u0131d\u0131r. Bu iki ak\u0131m aras\u0131ndaki en \u00f6nemli fark, musique concr\u00e8te<\/em> ak\u0131m\u0131nda do\u011fal, end\u00fcstriyel, k\u0131saca g\u00fcnl\u00fck hayatta kar\u015f\u0131la\u015fabilinecek seslerin kullan\u0131lmas\u0131, elektronische musik<\/em> ak\u0131m\u0131nda ise osilat\u00f6r, ton \u00fcreteci gibi \u00e7e\u015fitli cihazlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tamamen besteciler ve m\u00fchendisler taraf\u0131ndan elektronik olarak \u00fcretilmi\u015f sinyal ve seslerin kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Avrupa’da bu geli\u015fmeler olurken New York’ta John Cage, Morton Feldman, Christian Wolff ve Earle Brown, Music for Magnetic Tape Project (Manyetik Bant i\u00e7in M\u00fczik Projesi) adl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma grubu kurmu\u015ftur. Bu grubun kulland\u0131\u011f\u0131 bant manipulasyon ve di\u011fer teknikler musique concr\u00e8te<\/em> ve elektronische musik<\/em> ak\u0131mlar\u0131nda kullan\u0131lan teknikler ile ayn\u0131d\u0131r ancak grubun kompozisyon teknikleri bu di\u011fer iki ak\u0131mdan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. \u0130lk yapt\u0131klar\u0131 projede manyetik bant par\u00e7alar\u0131na kaydedilmi\u015f 600 farkl\u0131 ses kullanm\u0131\u015flar ve bu bant par\u00e7alar\u0131n\u0131n s\u0131ralar\u0131n\u0131 rastlant\u0131sal olarak belirlemi\u015flerdir. John Cage, sonralar\u0131, yaz\u0131m\u0131 veya icras\u0131 k\u0131smen ya da tamamen \u015fans ve rastlant\u0131sall\u0131\u011fa dayal\u0131 eserler ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n

John Cage (1912-1992) denilince akla gelen ilk eser muhtemelen 4’33” (1952) adl\u0131 par\u00e7ad\u0131r. D\u00f6rt dakika ve otuz\u00fc\u00e7 saniyelik sessizlikten olu\u015fan ve bir\u00e7oklar\u0131 taraf\u0131ndan “sessiz par\u00e7a” (“silent piece”) olarak adland\u0131r\u0131lan, herhangi bir enstr\u00fcman veya enstr\u00fcman grubu i\u00e7in bestelenmi\u015f bu par\u00e7a, 1950’lerde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, provakatif olarak tan\u0131mlanabilir. 4’33” ilk defa 29 A\u011fustos 1952 tarihinde piyanist David Tudor taraf\u0131ndan New York’ta yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Tudor, d\u00f6rt dakika otuz\u00fc\u00e7 saniye boyunca tek bir nota bile \u00e7almadan piyanonun ba\u015f\u0131nda oturmu\u015ftur. Par\u00e7a s\u00fcresince Tudor sadece b\u00f6l\u00fcmler aras\u0131nda piyanonun kapa\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131p kapatm\u0131\u015f, ba\u015fka herhangi bir hareket yapmam\u0131\u015ft\u0131r. 4’33” ile Cage, yorumcuyu susturup dinleyicinin ilgisini \u00e7evresindeki seslere (konser salonunda di\u011fer dinleyicilerin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 f\u0131s\u0131lt\u0131, \u00f6ks\u00fcr\u00fck ve benzeri seslere) \u00e7ekmi\u015f, bu seslerle ile rastlant\u0131sal bir kompozisyon yaratm\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda dinleyiciyi eserin bir par\u00e7as\u0131 haline getirip etkile\u015fimli (interaktif) bir ortam olu\u015fturmu\u015ftur. Cage’in eserleri hem ses k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn geli\u015fimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem de interaktif ve multimedya teknolojilerinin askeri uygulamalar d\u0131\u015f\u0131ndaki alanlara ta\u015f\u0131nmas\u0131 ve uyarlanmas\u0131 ad\u0131na temel olu\u015fturmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n

Cage’in “sessiz par\u00e7as\u0131”n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 y\u0131l, New York’ta bulunan Columbia \u00dcniversitesi’ne Ampex marka bir bant kay\u0131t cihaz\u0131 al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. M\u00fczik fak\u00fcltesi \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinden Vladimir Ussachevsky (1911-1990) bu cihazla denemeler yapmaya ve cihaz\u0131 sadece kay\u0131t i\u00e7in de\u011fil m\u00fczikal kompozisyonlar i\u00e7in bir entr\u00fcman olarak kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ussachevsky, 28 Ekim 1952’de Otto Luening (1900-1996) ile birlikte Amerika Birle\u015fik Devletleri’ndeki ilk tape music<\/em> (bant m\u00fczi\u011fi) konserini vermi\u015flerdir.<\/p>\n

20 \u015eubat 1959’da Columbia ve Princeton \u00fcniversitelerinin ortak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve Rockfeller’\u0131n 175 bin dolar tutar\u0131ndaki maddi yard\u0131m\u0131 ile Columbia-Princeton Electronic Music Center (Columbia-Princeton Elektronik M\u00fczik Merkezi) kurulmu\u015ftur. 1960’larda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00fcn ve sayg\u0131nl\u0131k kazanan merkezin ilk y\u00f6neticileri Ussachevsky, Milton Babbitt (1916-) ve Luening’dir. Merkezde \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan ilk besteciler aras\u0131nda B\u00fclent Arel de bulunmaktad\u0131r. Arel (1919-1990), 1959’da Rockefeller bursuyla New York’a gitmi\u015f ve Columbia-Princeton Elektronik M\u00fczik Merkezi’nde \u00e7e\u015fitli projelerde g\u00f6rev alm\u0131\u015ft\u0131r. 1962’de Edgard Var\u00e8se ile Var\u00e8se’nin “Desert” adl\u0131 eseri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra T\u00fcrkiye’te d\u00f6nen Arel, Ortado\u011fu Teknik \u00dcniversitesi’nde bir elektronik m\u00fczik laboratuvar\u0131 a\u00e7mak istemi\u015f, bu ger\u00e7ekle\u015fmeyince Amerika’ya d\u00f6nm\u00fc\u015f ve Yale \u00dcniversitesi’nde kendisinin tasarlam\u0131\u015f oldu\u011fu bir elektronik m\u00fczik st\u00fcdyosu kurmu\u015ftur.<\/p>\n

Avrupa’da musique concr\u00e8te<\/em> ve elektronische musik<\/em> ak\u0131mlar\u0131 alt\u0131nda ve Amerika’da John Cage ve arkada\u015flar\u0131 ile Columbia-Princeton Elektronik m\u00fczik Merkezi’nde yap\u0131lan t\u00fcm bu \u00e7al\u0131\u015fmalar g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki modern elektronik m\u00fczi\u011fin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bir ad\u0131m daha ileri giderek bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n, i\u00e7inde elektronik ve dijital unsurlar bulunan t\u00fcm m\u00fcziklere, en az\u0131ndan kullan\u0131lan teknikler olarak, \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Dolay\u0131s\u0131yla bu \u00e7al\u0131\u015fmalar sadece m\u00fczik olarak de\u011fil m\u00fczik ve ses teknolojileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan da b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, geleneksel entr\u00fcmanlar ve m\u00fczik formlar\u0131n\u0131 kullanmak yerine do\u011fal, end\u00fcstriyel ve elektronik olarak \u00fcretilmi\u015f ses, sinyal ve g\u00fcr\u00fclt\u00fclerden m\u00fczikal kompozisyonlar olu\u015fturmu\u015f, bu sayede ses k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve ses \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na da b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulunmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n